LỜI NÓI ĐẦU

Cuốn Sổ tay Thẩm phán này ra đời trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện công cuộc cải cách tư pháp và nền kinh tế được chuyển đổi sang cơ chế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Điều này tạo ra cho ngành Toà án Việt Nam nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức. Thêm vào đó, Việt Nam đã và sẽ tham gia hoặc ký kết nhiều Công ước, điều ước quốc tế song phương và đa phương. Đặc biệt, khi Việt Nam trở thành thành viên của Tổ chức thương mại quốc tế (WTO), đòi hỏi hệ thống pháp luật, bao gồm cả luật nội dung và luật tố tụng, cần được hoàn thiện nhằm đáp ứng được những yêu cầu của tổ chức này. Trong bối cảnh chuyển đổi như vậy, dự đoán số lượng tranh chấp và khởi kiện ra Toà án ngày sẽ càng tăng với tính chất tranh chấp đa dạng và phức tạp hơn. Thực tiễn trên đây đặt ra cho Thẩm phán Việt Nam không những cần phải có kiến thức rộng trong nhiều lĩnh vực luật nội dung mà còn phải hiểu biết và áp dụng thành thạo luật tố tụng liên quan để giải quyết các loại tranh chấp.

Nội dung của Sổ tay Thẩm phán bao gồm những bình luận và hướng dẫn về lý luận và kỹ năng thực tiễn cho việc giải quyết các loại vụ án tại Toà án. Sổ tay Thẩm phán không phải là tuyển tập các luật hoặc bộ luật để Thẩm phán sử dụng một cách trực tiếp trong việc đưa ra phán quyết, mà là cuốn sách hỗ trợ Thẩm phán tìm kiếm những thông tin cần thiết để giải quyết từng vụ án cụ thể, hoặc là những đầu mối hỗ trợ cho việc đưa ra phán quyết đúng đắn. Tiêu chí của việc xây dựng Sổ tay Thẩm phán là nội dung và hình thức đáp ứng yêu cầu thực tế hiện nay; đồng thời có thể thay đổi hay cập nhật một cách dễ dàng và thuận lợi khi cần thiết.

Sổ tay Thẩm phán ra đời với mong muốn sẽ được sử dụng như một cẩm nang cho Thẩm phán trong việc nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và tạo điều kiện thuận lợi cho công việc hàng ngày. Ngoài ra, Sổ tay Thẩm phán còn là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng cho những người tiến hành tố tụng (nói chung), giáo viên, sinh viên luật... sử dụng. Đây cũng là tài liệu giúp cho những người tham gia tố tụng hiểu biết tốt hơn về thủ tục tố tụng tại Toà án, giúp cho việc tiến hành các thủ tục thuận lợi hơn. Sổ tay Thẩm phán là tài liệu giúp cho công chúng tìm hiểu cụ thể hơn về hoạt động của Toà án, làm cho hệ thống Toà án dễ dàng tiếp cận hơn với công chúng và tăng cường tính minh bạch của các thủ tục tố tụng.

Với tính chất, mục đích và ý nghĩa hết sức quan trọng như vậy nên Toà án nhân dân tối cao, đặc biệt là các tác giả và Ban biên tập, đã nỗ lực rất lớn để cho ra đời Sổ tay này. Sổ tay Thẩm phán được hoàn thành với sự hỗ trợ kỹ thuật của Cơ quan phát triển Quốc tế Ôxtrâylia (AUSAID) thông qua Quỹ Hỗ trợ phát triển nhà nước tốt (CEG), Đại sứ quán Ôxtrâylia tại Việt Nam, đặc biệt là những nỗ lực của Ông Aliband Graham, Giám đốc Quỹ CEG, trong việc giúp đỡ Toà án nhân dân tối cao hoàn thành Cuốn sổ tay này. Toà án nhân dân tối cao cũng chân thành cảm ơn những đóng góp quý báu của các chuyên gia quốc tế Ôxtrâylia, Bà Cate Sumner và Ngài Thẩm phán Michael Moore, vào thành công của Sổ tay Thẩm phán.

Hy vọng Sổ tay Thẩm phán sẽ đáp ứng được yêu cầu của các đối tượng sử dụng, đặc biệt là đối với các Thẩm phán. Với mong muốn như vậy, Toà án nhân tối cao rất mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp cho Sổ tay Thẩm phán để chúng tôi tiếp tục chỉnh sửa và hoàn thiện cho những lần xuất bản tiếp theo.

LỜI GIỚI THIỆU VỀ SỔ TAY THẨM PHÁN CỦA ĐẠI SỨ ÔXTRÂYLIA TẠI VIỆT NAM

Tôi rất vui mừng là Ôxtrâylia, cộng tác với Tòa án nhân dân tối cao Việt Nam, đã hỗ trợ cho việc xây dựng Sổ tay thẩm phán cho ngành tòa án Việt Nam. Đây là cuốn Sổ tay thẩm phán chính thức đầu tiên của ngành tòa án Việt Nam.

Cuốn sổ tay này là sản phẩm chính của dự án được Quĩ CEG thuộc Chương trình Hợp tác Phát triển Việt Nam – Ôxtrâylia hỗ trợ tài chính trong vòng hai năm vừa qua.

Việc Chính phủ Ôxtrâylia, hỗ trợ cho quá trình xây dựng Sổ tay thẩm phán, phản ánh cam kết của Chính phủ Ôxtrâylia đối với cải cách tư pháp và hoàn thiện các thiết chế pháp quyền và tư pháp tại Việt Nam. Việc xuất bản Sổ tay thẩm phán diễn ra vào thời điểm có những thay đổi sâu sắc trong hệ thống luật pháp và tư pháp của Việt Nam khi mà Việt Nam tiếp tục hội nhập vào hệ thống kinh tế và luật pháp quốc tế.

Sổ tay thẩm phán sẽ đóng góp cho quá trình hình thành nên một hệ thống tư pháp hiệu quả, công bằng và minh bạch - một điều kiện quan trọng trong quá trình tăng cường pháp chế và bảo đảm sự phát triển kinh tế và xã hội bền vững. Sổ tay thẩm phán sẽ tăng cường năng lực thể chế của hệ thống tòa án thông qua việc nâng cao tính chuyên nghiệp của Thẩm phán khi thực hiện các hoạt động tư pháp của mình. Sổ tay thẩm phán cũng đóng góp vào sự độc lập của ngành Tòa án Việt Nam.

Sổ tay thẩm phán ra đời rất đúng lúc bởi vì Sổ tay được đưa ra ngay sau hai bộ luật thủ tục tố tụng quan trọng - Bộ luật tố tụng hình sự và Bộ luật tố tụng dân sự - có hiệu lực. Các luật này và những thay đổi khác có ý nghĩa là số lượng công việc của các thẩm phán cấp huyện còn thiếu kinh nghiệm sẽ tăng lên đáng kể mà đối với các thẩm phán này, Sổ tay thẩm phán là rất hữu ích. Sổ tay thẩm phán được xuất bản dưới hình thức bản in, bản điện tử trên mạng Internet và qua CD-ROM, được thiết kế để có thể cập nhật.

Tác giả của Sổ tay thẩm phán là các thành viên cao cấp của ngành tòa án Việt Nam và điều này là rất đúng đắn, bởi vì chính họ là người hiểu rõ nhất nhu cầu của thẩm phán và những kỹ năng thực tiễn cần thiết cho các thủ tục tố tụng tại tòa án. Tiến sỹ Đặng Quang Phương, Phó Chánh án thường trực Tòa án nhân dân tối cao Việt Nam chỉ đạo nhóm tác giả Việt Nam. Tôi xin bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với vai trò của Tiến sỹ Phương và các thẩm phán Việt Nam, những người là tác giả của cuốn Sổ tay thẩm phán này./

Sự tham gia của Ôxtrâylia được thực hiện dưới hình thức hỗ trợ kỹ thuật và cung cấp ngân sách (370.000 đô la Mỹ). Phía Ôxtrâylia đã may mắn có được dịch vụ tư vấn của Tổ chức Phát triển Luật Quốc tế (IDLO) cung cấp kiến thức chuyên môn quốc tế cho dự án xây dựng Sổ tay thẩm phán. Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành nhất đến hai chuyên gia Ôxtrâylia mà IDLO cung cấp: Bà Cate Summer, Giám đốc Trung tâm Đào tạo Châu Á-Thái Bình Dương tại Sydney của IDLO, và Thẩm phán Michael Moore, thẩm phán Tòa án Liên bang Ôxtrâylia. Cũng cần lưu ý rằng Ôxtrâylia đã giúp đỡ tài chính cho một Sổ tay thẩm phán tương tự của Philippines với sự giúp đỡ của IDLO.

Tôi rất hy vọng rằng các thẩm phán Việt Nam sẽ thấy rằng Sổ tay thẩm phán sẽ giúp đỡ họ rất nhiều trong việc thực hiện các nhiệm vụ hàng ngày của họ tại Tòa án và Sổ tay thẩm phán sẽ rất có ích trong việc đào tạo thẩm phán và những người khác tham gia vào thủ tục tố tụng tại tòa án.

LỜI CÁM ƠN

IDLO vô cùng vinh dự khi được hỗ trợ cho Dự án xây dựng Sổ tay Thẩm phán cho ngành Toà án Việt Nam. Dự án này được thực hiện dưới sự chỉ đạo của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC), Tiến sỹ Nguyễn Văn Hiện và Phó Chánh án TANDTC - Tiến sỹ Đặng Quang Phương. Năm 2001, Tiến sĩ Đặng Quang Phương đã bày tỏ sự quan tâm đối với việc phát triển một cuốn sổ tay dành cho ngành Toà án Việt Nam, giống như các dự án mà IDLO (sau này đổi thành Học viện Luật Phát triển Quốc tế (IDLI)) đã thực hiện tại Mông Cổ, Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào và Phi-líp-pin.

Vào năm 2004, Cơ quan Phát triển Quốc tế của Ôxtrâylia(viết tắt là AusAID) đã tán thành ý tưởng về Dự án xây dựng Sổ tay Thẩm phán cho ngành Toà án Việt Nam và IDLO được lựa chọn là cơ quan hỗ trợ triển khai dự án này. Thẩm phán Michael Moore, Thẩm phán Tòa án Liên bang Ôxtrâylia, tham gia dự án với vai trò quan trọng là một trong hai chuyên gia quốc tế thực hiện công việc tư vấn triển khai dự án, qua đó tối đa hóa lợi ích của cuốn sổ tay đối với các đồng nghiệp là các thẩm phán Việt Nam. Thẩm phán Moore đặc biệt đề cao việc phát triển các mối quan hệ giữa ngành toà án Ôxtrâyliavới các nước trong khu vực. Ông đã tình nguyện sử dụng các kỳ nghỉ phép của mình để tham gia vào Dự án xây dựng Sổ tay Thẩm phán cho ngành Toà án Việt Nam. Ngài Chánh án Black của Tòa án Liên bang Ôxtrâyliacũng đã rất ủng hộ và nhất trí để Thẩm phán Moore, thay mặt cho Tòa án Liên bang Ôxtrâylia, tham gia vào các chương trình phát triển tư pháp tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương.

IDLO đã có may mắn được làm việc với một đội ngũ tràn đầy nhiệt huyết gồm các thẩm phán và luật sư của Việt Nam trong quá trình hai năm soạn thảo Sổ tay Thẩm phán. Quá trình soạn thảo đã sử dụng phương pháp luận được IDLO, cụ thể là cựu Phó Tổng giám đốc Gilles Blanchi, phát triển trong suốt thập kỷ qua khi hợp tác với các cơ quan tư pháp tại Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào, Mông Cổ và Phi-líp-pin.

Mỗi phần trong cuốn sổ tay đều do các thẩm phán giàu kinh nghiệm của Việt Nam soạn thảo, dựa trên các lĩnh vực chuyên sâu của họ: Thẩm phán Chu Văn Minh, Tiến sỹ Nguyễn Văn Dũng, Thẩm phán Trần Thị Hạnh, Thẩm phán Nguyễn Sơn, Thẩm phán Đặng Xuân Đào, Thẩm phán Hoàng Thị Bắc, và Thẩm phán Dương Quốc Thành. Nhiệm vụ quan trọng là biên tập các phần trong cuốn Sổ tay do Tiến sĩ Đặng Quang Phương, Phó Chánh án thường trực Toà án nhân dân tối cao và ông Ngô Cường, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Xét xử (TANDTC), thực hiện. Với vai trò là các chuyên gia tư vấn quốc tế của dự án, Thẩm phán Moore và tôi đã làm việc với các tác giả của cuốn Sổ tay để đưa ra một cách trình bày thống nhất, nhằm mục đích cung cấp các thông tin có giá trị cho các thẩm phán Việt Nam trong quá trình giải quyết các vụ án được toà án nơi họ công tác xét xử. Cách trình bày này được định hướng theo kinh nghiệm thực tiễn, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các thẩm phán khi đọc cuốn Sổ tay.

Phương pháp phân tích, đề cương ban đầu và dự thảo lần thứ hai của cuốn Sổ tay đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp trong hai đợt hội thảo tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 10 năm 2004 và tháng 10 năm 2005. Qua đó, các tác giả và biên tập viên đã tiếp thu một số thông tin và ý kiến có giá trị của những người tham gia hội thảo, đến từ Tòa án, Đoàn luật sư, Học viện Tư pháp, Viện Kiểm sát.

Trong tháng 5 năm 2006, hai hội thảo tập huấn đã được tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội nhằm hướng dẫn kỹ năng sử dụng cuốn sổ tay cho khoảng 70-80 người tham gia để sau này họ có thể tập huấn cho 700 thẩm phán của Việt Nam.

Bên cạnh bản Sổ tay Thẩm phán có các trang đục lỗ tháo rời được, còn có hai bản điện tử của cuốn sổ tay có thể truy cập trên mạng Internet [http://www.sotaythamphan.gov.vn] và trên CDROM. Tòa án nhân dân tối cao nhờ đó tiết kiệm chi phí và thời gian khi cập nhật Cuốn sổ tay trực tuyến. Thời gian gần đây, Thẩm phán tại tất cả các tòa án cấp tỉnh, thành phố, cũng như các tòa án cấp quận, huyện của Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh đã truy cập được mạng Internet nhờ hệ thống máy tính kết nối mạng Internet trong khuôn khổ các chương trình tài trợ (dự kiến phạm vi sẽ mở rộng tới các tòa án cấp quận, huyện còn lại trong những năm tới đây). Hiện nay, Tòa án nhân dân tối cao có thể chỉ đạo Thẩm phán tại các tòa án này qua thư điện tử về bất cứ thay đổi nào đối với cuốn Sổ tay và cũng có thể gửi qua thư điện tử cho họ các phần mới đưa vào trong đó.

Ngoài ra, tham gia thực hiện Dự án Sổ tay Thẩm phán Việt Nam còn có sự đóng góp của rất nhiều người khác. Nhân đây, tôi xin được chân thành cám ơn các cán bộ của Viện Khoa học xét xử, cụ thể là Bà Bùi Thị Nhàn và Bà Nguyễn Thị Mai. Tôi xin gửi lời cám ơn tới Ông Phan Nguyên Toàn - Trưởng Văn phòng luật sư LEADCO cùng các đồng nghiệp là Bà Phạm Thuý Ngọc và Bà Trần Thu Phương. Tôi cũng xin cám ơn Ông Lâm Chí Dũng và Ông Nguyễn Kiên Cường đã tham gia vào quá trình thực hiện các bản điện tử của cuốn Sổ tay mà hiện nay có thể được truy cập rộng rãi ở Việt Nam và quốc tế.

Cuối cùng, tôi xin chân thành cám ơn Ông Graham Alliband và đội ngũ nhân viên của Quỹ CEG cũng như Trường đại học tư thục Melbourne (nay là Học viện Phát triển Melbourne) đã nhiệt tình hỗ trợ cho dự án trong hai năm vừa qua.

Vào tháng 10 năm 2004, Tiến sĩ Đặng Quang Phương đã khai mạc Hội thảo đóng góp ý kiến cho Cuốn sổ tay bằng tuyên bố “Cuốn sổ tay không thể dài 1000 trang nhưng cần được cấu trúc một cách thuận tiện và dễ hiểu cho người đọc. Các vấn đề cần được trình bày theo thứ tự ưu tiên dựa trên kinh nghiệm thực tiễn của các thẩm phán Việt Nam trong giai đoạn đất nước đang trải qua cải cách hành chính, cải cách tư pháp, và trong thời kỳ quá độ chuyển sang nền kinh tế thị trường.” Các cải cách cũng như tác động của thời kỳ quá độ đã và đang tạo ra những thách thức lớn đối với hệ thống tòa án. Tôi hy vọng rằng cuốn Sổ tay này sẽ giúp ích phần nào cho công việc của các thẩm phán Việt Nam trong tương lai và rằng sẽ còn nhiều ấn phẩm khác tương tự được xuất bản.